Το διαζύγιο αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα ψυχοκοινωνικά στρεσογόνα γεγονότα στην παιδική ηλικία. Αν και πολλά παιδιά παρουσιάζουν ικανοποιητική προσαρμογή με την πάροδο του χρόνου, η διεθνής βιβλιογραφία καταδεικνύει ότι ένα ποσοστό εμφανίζει αυξημένα επίπεδα άγχους, ιδιαίτερα όταν το διαζύγιο συνοδεύεται από έντονη γονεϊκή σύγκρουση ή αστάθεια στο οικογενειακό περιβάλλον (Amato, 2010· Kelly & Emery, 2003). Στο πλαίσιο αυτό, ανακύπτει το ερώτημα κατά πόσο το παιδικό άγχος μπορεί να αυξήσει την ευαλωτότητα στον σχολικό εκφοβισμό, ιδίως όταν ακολουθεί και η είσοδος νέου συντρόφου στη ζωή του γονέα.
Το άγχος ως παράγοντας ευαλωτότητας
Οι αγχώδεις διαταραχές στην παιδική ηλικία χαρακτηρίζονται από υπερβολική ανησυχία, φόβο απόρριψης, αυξημένη αυτοπαρατήρηση και δυσκολία στη ρύθμιση του συναισθήματος (Muris & Field, 2008). Παιδιά με τέτοιου τύπου συμπτωματολογία συχνά εμφανίζονται πιο αποσυρμένα ή διστακτικά στις κοινωνικές τους αλληλεπιδράσεις, γεγονός που μπορεί να τα καταστήσει πιο ευάλωτα σε εκφοβιστικές συμπεριφορές από συνομηλίκους (Hymel & Swearer, 2015).
Η εσωτερίκευση του άγχους συχνά δυσχεραίνει τη λεκτική έκφραση της δυσφορίας, με αποτέλεσμα τα παιδιά να μην αναφέρουν εγκαίρως περιστατικά εκφοβισμού, επιτρέποντας τη χρονική τους παράταση.
Ο ρόλος του διαζυγίου και της συναισθηματικής ασφάλειας
Σύμφωνα με τη θεωρία της προσκόλλησης, η σταθερή και συναισθηματικά διαθέσιμη παρουσία του γονέα αποτελεί βασικό παράγοντα ψυχικής ανθεκτικότητας (Bowlby, 1988). Το διαζύγιο μπορεί να διαταράξει προσωρινά αυτό το αίσθημα ασφάλειας, ιδιαίτερα όταν το παιδί βιώνει ασυνέπεια στη φροντίδα ή αδυναμία συναισθηματικής διαθεσιμότητας των γονέων.
Η συναισθηματική ανασφάλεια που ενδέχεται να προκύψει μπορεί να επηρεάσει την αυτοεικόνα του παιδιού και την ικανότητά του να θέτει όρια, τόσο στο οικογενειακό όσο και στο σχολικό περιβάλλον (Kelly & Emery, 2003).
Η προσθήκη νέου συντρόφου μετά το διαζύγιο
Η είσοδος ενός νέου συντρόφου στη ζωή του γονέα συνιστά μια επιπλέον σημαντική αλλαγή για το παιδί. Για ορισμένα παιδιά, ιδίως εκείνα με προϋπάρχουσα αγχώδη συμπτωματολογία, η αλλαγή αυτή μπορεί να ενεργοποιήσει φόβους εγκατάλειψης, ανταγωνισμού ή απώλειας της αποκλειστικής σχέσης με τον γονέα (Bowlby, 1988).
Η βιβλιογραφία δείχνει ότι η προσαρμογή των παιδιών δεν εξαρτάται από την ύπαρξη του νέου συντρόφου καθαυτή, αλλά από τον τρόπο με τον οποίο αυτός εντάσσεται στη ζωή τους. Η έλλειψη προετοιμασίας, η ασάφεια ρόλων ή η αντιληπτή συναισθηματική απομάκρυνση του γονέα μπορούν να ενισχύσουν το άγχος και τη συναισθηματική αποδιοργάνωση του παιδιού (Amato, 2010).
Σε τέτοιες περιπτώσεις, το αυξημένο άγχος μπορεί να μεταφερθεί στο σχολικό πλαίσιο, επηρεάζοντας τη συμπεριφορά, την κοινωνική λειτουργικότητα και την αυτοεκτίμηση του παιδιού, παράγοντες που έχουν συσχετιστεί με αυξημένο κίνδυνο σχολικού εκφοβισμού (Copeland et al., 2013).
Αντίθετα, όταν ο νέος σύντροφος εισάγεται με σταδιακό και υποστηρικτικό τρόπο, με σεβασμό στους ρυθμούς του παιδιού και σαφή διαβεβαίωση ότι ο γονεϊκός δεσμός παραμένει σταθερός, μπορεί να λειτουργήσει ως προστατευτικός παράγοντας.
Σχολικός εκφοβισμός και αμφίδρομη σχέση με το άγχος
Ο σχολικός εκφοβισμός αποτελεί ένα σύνθετο και πολυπαραγοντικό φαινόμενο. Έρευνες δείχνουν ότι παιδιά με αγχώδεις διαταραχές διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο να γίνουν θύματα εκφοβισμού, ενώ παράλληλα η εμπειρία του εκφοβισμού επιδεινώνει περαιτέρω τα αγχώδη συμπτώματα, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο ψυχικής επιβάρυνσης (Copeland et al., 2013· Wolke et al., 2013).
Προστατευτικοί παράγοντες και παρέμβαση
Η ύπαρξη ενός σταθερού, συναισθηματικά διαθέσιμου γονέα αποτελεί τον σημαντικότερο προστατευτικό παράγοντα, ακόμη και σε συνθήκες οικογενειακής αναδιάρθρωσης (Amato, 2010). Η συνεργασία με το σχολείο, η έγκαιρη αναγνώριση αγχωδών συμπτωμάτων και η ψυχοθεραπευτική υποστήριξη μπορούν να ενισχύσουν τη συναισθηματική ρύθμιση, τις κοινωνικές δεξιότητες και την αυτοεκτίμηση του παιδιού (Hymel & Swearer, 2015).
Συμπερασματικά
Ένα παιδί με αγχώδη διαταραχή που έχει εμφανιστεί ή επιδεινωθεί μετά από ένα διαζύγιο και ενδεχομένως μετά την προσθήκη νέου συντρόφου στη ζωή του γονέα μπορεί να παρουσιάζει αυξημένη ευαλωτότητα στον σχολικό εκφοβισμό. Ωστόσο, η ευαλωτότητα αυτή δεν είναι αναπόφευκτη. Με κατάλληλη συναισθηματική υποστήριξη, σαφή όρια και έγκαιρη παρέμβαση, το παιδί μπορεί να αναπτύξει ψυχική ανθεκτικότητα και υγιή κοινωνική προσαρμογή.
Βιβλιογραφία
- Amato, P. R. (2010). Research on divorce: Continuing trends and new developments. Journal of Marriage and Family, 72(3), 650–666.
- Bowlby, J. (1988). A secure base: Parent-child attachment and healthy human development. New York: Basic Books.
- Copeland, W. E., Angold, A., Costello, E. J., & Wolke, D. (2013). Bullying involvement and mental health problems. American Journal of Psychiatry, 170(4), 419–426.
- Hymel, S., & Swearer, S. M. (2015). Four decades of research on school bullying. American Psychologist, 70(4), 293–299.
- Kelly, J. B., & Emery, R. E. (2003). Children’s adjustment following divorce: Risk and resilience perspectives. Family Relations, 52(4), 352–362.
- Muris, P., & Field, A. P. (2008). Distorted cognition and pathological anxiety in children and adolescents. Cognition and Emotion, 22(3), 395–421.
- Wolke, D., Copeland, W. E., Angold, A., & Costello, E. J. (2013). Impact of bullying in childhood on adult health, wealth, crime, and social outcomes. Psychological Science, 24(10), 1958–1970.
Ιωάννα Δημητριάδου
Ψυχολόγος-Ειδική Παιδαγωγός
Εξειδίκευση στη Δυσλεξία, στη ΔΕΠ-Υ και στις Μαθησιακές Διαταραχές, PgD
Orton-Gillingham Practitioner / Executive Functioning Coach (Dr. Erica Warren)
CBT-informed Συμβουλευτική Υποστήριξη και Ψυχοεκπαίδευση Γονέων
Μετεκπαιδευόμενη στη Γνωσιακή-Συμπεριφορική Θεραπεία (Beck Institute)
Συγγραφέας στην Upbility
Μέλος της British Psychological Society, GMBPsS, GBC