Η δυσκολία εστίασης προσοχής σε εφήβους, ιδιαίτερα σε περιπτώσεις με χαρακτηριστικά ΔΕΠ-Υ, σχετίζεται όχι μόνο με τη διατήρηση της προσοχής αλλά κυρίως με τη δυσκολία έναρξης και επαναφοράς της.
Η προσοχή αποτελεί έναν πολυδιάστατο γνωστικό μηχανισμό που περιλαμβάνει επιμέρους συστήματα όπως η εγρήγορση, ο προσανατολισμός και ο εκτελεστικός έλεγχος (Posner & Petersen, 1990). Στην εφηβεία, και ιδιαίτερα σε άτομα με δυσκολίες αυτορρύθμισης, η προσοχή εμφανίζεται ασταθής, με βασική δυσκολία τη μετάβαση από κατάσταση διάσπασης σε κατάσταση εστίασης.
Σύγχρονες προσεγγίσεις στη γνωστική ψυχολογία υποστηρίζουν ότι η εστίαση δεν ενεργοποιείται παθητικά αλλά απαιτεί ενεργή ρύθμιση πριν από την εκτέλεση γνωστικών έργων. Επομένως, η ενίσχυση της προσοχής δεν πρέπει να στοχεύει αποκλειστικά στη διάρκεια συγκέντρωσης, αλλά και στη διαδικασία έναρξης αυτής.
Θεωρητικό Πλαίσιο
Οι τεχνικές που παρουσιάζονται βασίζονται σε τρεις κύριους άξονες:
- Αγκύρωση προσοχής
Η εστίαση σε ένα συγκεκριμένο, περιορισμένο ερέθισμα (οπτικό, ακουστικό ή γνωστικό) λειτουργεί ως σημείο σταθεροποίησης της προσοχής, μειώνοντας την πιθανότητα διάσπασης.
- Μεταγνωστική επίγνωση
Η ικανότητα αναγνώρισης της απόσπασης και συνειδητής επαναφοράς της προσοχής αποτελεί βασικό στοιχείο της αυτορρύθμισης.
- Εκτελεστικός έλεγχος
Η αναστολή άσχετων ερεθισμάτων και η διατήρηση στόχου σχετίζονται με τις εκτελεστικές λειτουργίες, οι οποίες είναι κρίσιμες για τη μαθησιακή απόδοση.
Περιγραφή Τεχνικών με Παραδείγματα
- Οπτική αγκύρωση μέσω δυναμικού ερεθίσματος
Τεχνική: Χρήση ενός αναβράζοντος δισκίου σε νερό ως οπτικό ερέθισμα.
Παράδειγμα: Ο Νίκος (14) δυσκολεύεται να ξεκινήσει μαθηματικά. Ρίχνει το δισκίο σε ένα ποτήρι νερό και παρατηρεί μόνο τις φυσαλίδες μέχρι να διαλυθούν. Όταν αποσπάται η προσοχή του, απλώς την επαναφέρει στις φυσαλίδες. Μετά ανοίγει το τετράδιο και ξεκινά την πρώτη άσκηση.
Μηχανισμός: Πολυαισθητηριακή διέγερση που σταθεροποιεί την προσοχή χωρίς γνωστική επιβάρυνση.
- «Μία λέξη – ένα λεπτό»
Τεχνική: Εστίαση σε μία λέξη για 60 δευτερόλεπτα, επαναφέροντας την προσοχή όταν αποσπάται.
Παράδειγμα: Η Μαρία (15) αποσπάται εύκολα πριν ξεκινήσει. Γράφει τη λέξη «ιστορία» και κοιτά τη λέξη για 1 λεπτό. Όταν το μυαλό της φύγει αλλού, την επαναφέρει στη λέξη. Στη συνέχεια ξεκινά να διαβάζει την πρώτη παράγραφο.
Μηχανισμός: Εκπαίδευση επιλεκτικής προσοχής και αναστολής διάσπασης.
- Οπτική διερεύνηση («Βρες τα 5 πράγματα»)
Τεχνική: Εντοπισμός πέντε νέων αντικειμένων στο περιβάλλον πριν τη μελέτη.
Παράδειγμα: Ο Γιάννης (13) είναι ανήσυχος και “χαμένος”. Του ζητάμε να βρει 5 πράγματα στο δωμάτιο που δεν είχε προσέξει πριν. Αφού ολοκληρώσει, ανοίγει το βιβλίο για διάβασμα.
Μηχανισμός: Επανακατεύθυνση της προσοχής στο περιβάλλον, μείωση mind-wandering.
- Ακουστική αγκύρωση («Άκου και μέτρα»)
Τεχνική: Εστίαση σε ακουστικά ερεθίσματα για σύντομο διάστημα.
Παράδειγμα: Η Ελένη (16) είναι υπερφορτωμένη. Κλείνει τα μάτια και προσπαθεί να βρει τρεις διαφορετικούς ήχους στο δωμάτιο (π.χ., αυτοκίνητο, ρολόι, φωνές). Στη συνέχεια ξεκινά τη μελέτη.
Μηχανισμός: Μετατόπιση προσοχής σε άλλο αισθητηριακό κανάλι, ενίσχυση επιλεκτικής ακουστικής προσοχής.
- Σωματική ρύθμιση («Σφίξε–άσε»)
Τεχνική: Εναλλαγή έντασης και χαλάρωσης μυών για 30–60 δευτερόλεπτα.
Παράδειγμα: Ο Πέτρος (14) είναι σε υπερδιέγερση. Σφίγγει τα χέρια του δυνατά για 5 δευτερόλεπτα και μετά τα χαλαρώνει, επαναλαμβάνοντας τρεις φορές. Στη συνέχεια ξεκινά τη μελέτη.
Μηχανισμός: Ρύθμιση επιπέδου διέγερσης (arousal), σύνδεση σώματος και προσοχής.
- Χρονική αγκύρωση (χρονόμετρο)
Τεχνική: Παρακολούθηση ενός χρονόμετρου για συγκεκριμένη διάρκεια (π.χ., 1 λεπτό).
Παράδειγμα: Ο Κώστας (15) λέει «βαριέμαι». Του ζητάμε να κοιτά το χρονόμετρο για 1 λεπτό χωρίς να κάνει τίποτα άλλο. Μετά ξεκινά μία άσκηση.
Μηχανισμός: Παροχή δομής και σαφών χρονικών ορίων, μείωση αντίστασης στην εκκίνηση.
Οι μικρο-τεχνικές αυτές διαφοροποιούνται από παραδοσιακές προσεγγίσεις χαλάρωσης, καθώς δεν στοχεύουν στη μείωση της διέγερσης αλλά στη λειτουργική ρύθμιση της προσοχής. Η επαναλαμβανόμενη επαναφορά της προσοχής αποτελεί τον βασικό μηχανισμό βελτίωσης, όπως υποστηρίζουν έρευνες σε τεχνικές mindfulness και εκτελεστικού ελέγχου (Suárez-García et al., 2020; Jensen et al., 2022).
Συμπέρασμα
Η εκπαίδευση της προσοχής δεν αφορά την παθητική διατήρησή της, αλλά την ενεργή διαχείριση: αναγνώριση απόσπασης και επαναφορά στη συγκέντρωση. Οι προτεινόμενες μικρο-τεχνικές αποτελούν πρακτικό εργαλείο για εφήβους πριν τη μελέτη, με στόχο την ανάπτυξη δεξιοτήτων αυτορρύθμισης.
Βιβλιογραφία (APA Style)
- Jensen, C. G., et al. (2022). Goal Management Training and executive functions. BMC Psychology.
- Posner, M. I., & Petersen, S. E. (1990). The attention system of the human brain. Annual Review of Neuroscience.
- Suárez-García, Z., et al. (2020). Mindfulness-based interventions in students. International Journal of Environmental Research and Public Health.
- Tang, Y. Y. (2024). Mindfulness and attention regulation in ADHD.
- Jain, S., & Markan, S. (2022). Brief meditation and cognitive performance.
- Guiote, A., et al. (2023). Attention training in adolescents.
Ιωάννα Δημητριάδου
Ψυχολόγος-Ειδική Παιδαγωγός
Δυσλεξία /ΔΕΠ-Υ /Μαθησιακές Διαταραχές, PgD
Orton-Gillingham Practitioner / Executive Functioning Coach (Dr. Erica Warren)
Συμβουλευτική Υποστήριξη και Ψυχοεκπαίδευση παιδιών, εφήβων & γονέων (CBT- Beck Institute)
Συγγραφέας στην Upbility
Μέλος της British Psychological Society, GMBPsS, GBC