Όταν ένα παιδί εμφανίζει άγχος, δυσκολίες αυτορρύθμισης, φόβο αποτυχίας, σχολική αποφυγή ή χαμηλή αυτοπεποίθηση, ένα από τα πρώτα ερωτήματα που θέτουν οι γονείς είναι: «Χρειάζεται ψυχοθεραπεία;». Η ερώτηση είναι απολύτως εύλογη, όμως προϋποθέτει μια αντίληψη που χρειάζεται να επαναπροσδιοριστεί: ότι κάθε συναισθηματική δυσκολία του παιδιού πρέπει να αντιμετωπίζεται με τον ίδιο τρόπο.
Στην πραγματικότητα, η κατάλληλη παρέμβαση εξαρτάται από τη φύση της δυσκολίας, την ένταση και τη διάρκεια των συμπτωμάτων, τον βαθμό στον οποίο επηρεάζεται η καθημερινή λειτουργικότητα του παιδιού και, κυρίως, από τον στόχο της παρέμβασης. Η συμβουλευτική υποστήριξη και η ψυχοεκπαίδευση δεν αποτελούν «δεύτερη επιλογή» ή μια πιο απλή εκδοχή της ψυχοθεραπείας. Αποτελούν διαφορετικό πλαίσιο παρέμβασης, με διαφορετικούς στόχους και διαφορετικές ενδείξεις.
Το άγχος δεν σημαίνει αυτομάτως αγχώδη διαταραχή
Το άγχος αποτελεί φυσιολογικό μέρος της ανθρώπινης ανάπτυξης. Ένα παιδί μπορεί να αισθάνεται άγχος πριν από ένα διαγώνισμα, μια παρουσίαση, μια κοινωνική κατάσταση, μια αλλαγή σχολικού περιβάλλοντος ή όταν καλείται να αντιμετωπίσει μια μαθησιακή πρόκληση. Το γεγονός ότι ένα παιδί αγχώνεται δεν αρκεί από μόνο του για να οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι χρειάζεται ψυχοθεραπεία.
Η κλινική σημασία του άγχους αξιολογείται σε σχέση με την ένταση, τη διάρκεια, τη συχνότητα, την αποφυγή και τη λειτουργική επίδρασή του. Όταν το άγχος γίνεται επίμονο, δυσανάλογο, οδηγεί σε σημαντική αποφυγή και επηρεάζει ουσιαστικά τη σχολική, κοινωνική ή οικογενειακή λειτουργία, τότε χρειάζεται διαφορετική κλινική αντιμετώπιση. Η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία αποτελεί μία από τις πλέον τεκμηριωμένες ψυχοθεραπευτικές παρεμβάσεις για τις αγχώδεις διαταραχές παιδιών και εφήβων. Μετα-αναλύσεις και συστηματικές ανασκοπήσεις έχουν καταδείξει σημαντική αποτελεσματικότητα της CBT στη θεραπεία του παιδικού και εφηβικού άγχους.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε παιδί που βιώνει άγχος βρίσκεται αυτομάτως σε επίπεδο αγχώδους διαταραχής.
Τι μπορεί να προσφέρει η συμβουλευτική υποστήριξη και η ψυχοεκπαίδευση;
Η ψυχοεκπαίδευση βοηθά το παιδί και την οικογένεια να κατανοήσουν τι συμβαίνει. Το παιδί μπορεί να μάθει να αναγνωρίζει τα σωματικά και συναισθηματικά σημάδια του άγχους, να κατανοεί τη σχέση ανάμεσα στις σκέψεις, στα συναισθήματα και στις συμπεριφορές και να αναγνωρίζει μοτίβα που δυσκολεύουν την καθημερινότητά του.
Η συμβουλευτική υποστήριξη μπορεί στη συνέχεια να μετατρέψει αυτή τη γνώση σε δεξιότητες. Το παιδί μπορεί να εκπαιδευτεί στην αυτορρύθμιση, στην επίλυση προβλημάτων, στην οργάνωση, στη διαχείριση του χρόνου, στην αντιμετώπιση του φόβου του λάθους, στην προετοιμασία για εξετάσεις και στην ανάπτυξη περισσότερο λειτουργικών τρόπων αντιμετώπισης των σχολικών απαιτήσεων.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία όταν το άγχος συνδέεται με μια μαθησιακή ή νευροαναπτυξιακή δυσκολία. Ένας μαθητής με δυσλεξία μπορεί, για παράδειγμα, να φοβάται ότι θα κάνει λάθος όταν διαβάζει δυνατά. Ένας μαθητής με ΔΕΠ-Υ μπορεί να αγχώνεται επειδή δυσκολεύεται να οργανώσει τη μελέτη του και βιώνει επανειλημμένα αποτυχίες. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η παρέμβαση δεν χρειάζεται να επικεντρωθεί αποκλειστικά στο συναίσθημα του άγχους. Χρειάζεται να εξετάσει και τη συνθήκη που το προκαλεί ή το διατηρεί.
Η σύγχρονη βιβλιογραφία υποστηρίζει ότι ψυχοεκπαιδευτικές και γνωσιακές-συμπεριφορικές παρεμβάσεις μπορούν να συμβάλουν στη μείωση υποκλινικού άγχους και στην ενίσχυση της συναισθηματικής ρύθμισης, ιδιαίτερα σε εκπαιδευτικά πλαίσια. Μια πρόσφατη συστηματική ανασκόπηση για ψυχοεκπαιδευτικές παρεμβάσεις σε εφήβους με υποκλινικό άγχος και στρες βρήκε ενδείξεις οφέλους, αν και οι συγγραφείς επισημαίνουν την ανάγκη για περισσότερες υψηλής ποιότητας μελέτες.
Επομένως, η ψυχοεκπαίδευση δεν είναι απλώς «να εξηγήσουμε στο παιδί τι είναι το άγχος». Είναι μια οργανωμένη διαδικασία εκπαίδευσης σε γνώσεις και δεξιότητες που μπορούν να χρησιμοποιηθούν στην καθημερινή ζωή.
Η CBT δεν ανήκει αποκλειστικά σε ένα επίπεδο παρέμβασης
Ένα σημείο που συχνά δημιουργεί σύγχυση είναι η χρήση του όρου CBT. Η γνωσιακή-συμπεριφορική προσέγγιση περιλαμβάνει ένα ευρύ φάσμα αρχών και τεχνικών, όπως η ψυχοεκπαίδευση, η αναγνώριση σκέψεων, η σύνδεση σκέψεων–συναισθημάτων–συμπεριφορών, η εκπαίδευση σε δεξιότητες και η τροποποίηση δυσλειτουργικών μοτίβων.
Η εφαρμογή όμως μιας CBT-informed προσέγγισης στο πλαίσιο συμβουλευτικής υποστήριξης δεν πρέπει να συγχέεται με την παροχή ψυχοθεραπείας για μια διαγνωσμένη ψυχική διαταραχή. Η διαφορά βρίσκεται στο θεραπευτικό πλαίσιο, στον στόχο, στην κλινική ένδειξη και στο αντικείμενο της παρέμβασης.
Χαρακτηριστικά, ακόμη και οι κατευθυντήριες οδηγίες για την παιδική κοινωνική αγχώδη διαταραχή περιλαμβάνουν την ψυχοεκπαίδευση ως συστατικό της CBT, μαζί με τεχνικές όπως η σταδιακή έκθεση, η γνωσιακή αναδόμηση και η εκπαίδευση δεξιοτήτων.
Αυτό δείχνει κάτι σημαντικό: η ψυχοεκπαίδευση μπορεί να αποτελεί συστατικό ψυχοθεραπευτικής θεραπείας, αλλά μπορεί επίσης να χρησιμοποιείται αυτοτελώς ως μέρος μιας συμβουλευτικής και εκπαιδευτικής παρέμβασης, όταν ο στόχος και η κλινική εικόνα το επιτρέπουν.
Πότε η ψυχοθεραπεία γίνεται η καταλληλότερη επιλογή;
Η ψυχοθεραπεία γίνεται ιδιαίτερα σημαντική όταν η δυσκολία δεν περιορίζεται σε μια συγκεκριμένη δεξιότητα ή σε μια συγκεκριμένη σχολική πρόκληση, αλλά έχει αποκτήσει χαρακτήρα επίμονης και κλινικά σημαντικής ψυχοπαθολογίας.
Ενδεικτικά, χρειάζεται αυξημένη κλινική εγρήγορση όταν υπάρχει έντονο και επίμονο άγχος, σοβαρή αποφυγή, κρίσεις πανικού, σημαντική σχολική άρνηση, εκτεταμένη κοινωνική απόσυρση, καταθλιπτική συμπτωματολογία, αυτοτραυματισμός, ιδεοψυχαναγκαστικά συμπτώματα ή σημαντική έκπτωση στη λειτουργικότητα.
Σε τέτοιες περιπτώσεις, η σωστή πρακτική δεν είναι να προσπαθήσουμε να «χωρέσουμε» το παιδί σε ένα συμβουλευτικό πλαίσιο επειδή αυτό είναι διαθέσιμο. Χρειάζεται αξιολόγηση και, όταν ενδείκνυται, παραπομπή σε κατάλληλη ψυχοθεραπευτική ή άλλη εξειδικευμένη υπηρεσία.
Αυτό δεν μειώνει τη σημασία της συμβουλευτικής υποστήριξης. Αντίθετα, δείχνει ότι η επαγγελματική υπευθυνότητα περιλαμβάνει την αναγνώριση των ορίων κάθε παρέμβασης.
Ο ρόλος των γονέων
Στην παιδική ηλικία, η παρέμβαση δεν αφορά πάντα μόνο το παιδί. Οι γονείς αποτελούν σημαντικό μέρος του περιβάλλοντος μέσα στο οποίο εκδηλώνεται και διατηρείται η συμπεριφορά.
Η εκπαίδευση των γονέων μπορεί να αφορά την κατανόηση του άγχους, τον τρόπο με τον οποίο ανταποκρίνονται στην αποφυγή, την ενίσχυση της αυτονομίας και την αποφυγή υπερβολικής προσαρμογής ολόκληρης της οικογένειας στο άγχος του παιδιού. Μετα-αναλύσεις έχουν δείξει ότι παρεμβάσεις που απευθύνονται στους γονείς μπορούν να συμβάλουν στη μείωση του άγχους των παιδιών, αν και η ποιότητα των διαθέσιμων μελετών και η αποτελεσματικότητα των επιμέρους προσεγγίσεων διαφέρουν.
Επομένως, η συμβουλευτική υποστήριξη δεν σημαίνει απαραίτητα «δουλεύω μόνο με το παιδί». Μπορεί να περιλαμβάνει συστηματική ψυχοεκπαίδευση και καθοδήγηση γονέων, ιδιαίτερα όταν η καθημερινή ανταπόκριση της οικογένειας αποτελεί σημαντικό παράγοντα για την ενίσχυση της αυτονομίας και των δεξιοτήτων του παιδιού.
Δεν επιλέγουμε τη «βαρύτερη» παρέμβαση. Επιλέγουμε την κατάλληλη.
Ίσως η πιο χρήσιμη αλλαγή στην αντίληψή μας είναι να σταματήσουμε να αντιμετωπίζουμε την ψυχοθεραπεία ως την «ανώτερη» υπηρεσία και τη συμβουλευτική ως την «ηπιότερη» εκδοχή της.
Η σωστή ερώτηση δεν είναι:
«Χρειάζεται το παιδί ψυχοθεραπεία ή κάτι λιγότερο;»
Η σωστή ερώτηση είναι:
«Ποια είναι η δυσκολία του παιδιού, πόσο επηρεάζει τη λειτουργικότητά του και ποια παρέμβαση ανταποκρίνεται καλύτερα στις ανάγκες του;»
Ένα παιδί που χρειάζεται να κατανοήσει τη ΔΕΠ-Υ του, να οργανώσει τη μελέτη του, να αναγνωρίσει τις αγχωτικές σκέψεις του, να μάθει στρατηγικές αυτορρύθμισης και να αποκτήσει μεγαλύτερη αυτονομία μπορεί να ωφεληθεί ουσιαστικά από ένα δομημένο πλαίσιο συμβουλευτικής υποστήριξης και ψυχοεκπαίδευσης.
Ένα παιδί, αντίθετα, που παρουσιάζει κλινικά σημαντική αγχώδη διαταραχή ή άλλη ψυχοπαθολογία χρειάζεται να λάβει την κατάλληλη θεραπευτική φροντίδα.
Η υπεύθυνη ψυχολογική πρακτική βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη διάκριση: να γνωρίζουμε όχι μόνο τι μπορούμε να προσφέρουμε, αλλά και πότε το παιδί χρειάζεται κάτι διαφορετικό από αυτό που προσφέρουμε.
Για τον λόγο αυτό, η συμβουλευτική υποστήριξη και η ψυχοεκπαίδευση δεν χρειάζεται να παρουσιάζονται ως ανταγωνιστικές προς την ψυχοθεραπεία. Μπορούν να λειτουργούν ως διαφορετικές, συμπληρωματικές και κατά περίπτωση ενδεδειγμένες μορφές υποστήριξης, με σαφείς στόχους, όρια και διαδικασίες παραπομπής.
Η επιστημονικά τεκμηριωμένη παρέμβαση δεν είναι αυτή που χρησιμοποιεί την πιο «βαριά» ορολογία. Είναι αυτή που ταιριάζει με ακρίβεια στις ανάγκες του παιδιού.
Bιβλιογραφία
- Caldwell, D. M., Davies, S. R., Hetrick, S. E., Palmer, J. C., Caro, P., López-López, J. A., Gunnell, D., Kidger, J., Thomas, J., French, C., Stockings, E., Campbell, R., & Welton, N. J. (2019). School-based interventions to prevent anxiety and depression in children and young people: A systematic review and network meta-analysis. The Lancet Psychiatry, 6(12), 1011–1020.
- Jewell, C., Wittkowski, A., & Pratt, D. (2022). The impact of parent-only interventions on child anxiety: A systematic review and meta-analysis. Journal of Affective Disorders, 309, 324–349.
- James, A. C., James, G., Cowdrey, F. A., Soler, A., & Choke, A. (2015). Cognitive behavioural therapy for anxiety disorders in children and adolescents. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2015(2), CD004690.
- Papageorgiou, A., et al. (2026). Effectiveness of school-based psycho-educational interventions in preventing sub-clinical anxiety and stress in adolescents. Clinical Child Psychology and Psychiatry, 31(3), 1205–1233.
- Rienks, K., Salemink, E., Laas Sigurðardóttir, L. B., Melendez-Torres, G. J., Staaks, J. P. C., & Leijten, P. (2025). Supporting parents to reduce children’s anxiety: A meta-analysis of interventions and their theoretical components. Behaviour Research and Therapy, 185, 104692.
- Sigurvinsdóttir, A. L., Jensínudóttir, K. B., Baldvinsdóttir, K. D., Smárason, O., & Skarphedinsson, G. (2020). Effectiveness of cognitive behavioral therapy (CBT) for child and adolescent anxiety disorders across different CBT modalities and comparisons: A systematic review and meta-analysis. Nordic Journal of Psychiatry, 74(3), 168–180.
- Zhou, S., Creswell, C., Košir, U., & Reardon, T. (2025). Moderators of cognitive and behaviour therapies for prevention and treatment of anxiety disorders in children and adolescents: A systematic review and meta-analysis. Clinical Psychology Review, 116, 102548.
- National Institute for Health and Care Excellence. (2013, updated 2025). Social anxiety disorder: Recognition, assessment and treatment (CG159).
Ιωάννα Δημητριάδου, PgD
Ψυχολόγος-Ειδική Παιδαγωγός
Εξειδίκευση στη Δυσλεξία, στη ΔΕΠ-Υ και στις Μαθησιακές Διαταραχές
Orton-Gillingham Practitioner / Executive Functioning Coach (Dr. Erica Warren)
CBT-Συμβουλευτική Υποστήριξη και Ψυχοεκπαίδευση παιδιών και εφήβων & Γονέων (Beck Institute)
Συγγραφέας στην Upbility
Μέλος της British Psychological Society, GMBPsS, GBC