Ο τονισμός στη γραπτή ελληνική γλώσσα αποτελεί βασικό στοιχείο της ορθογραφίας, ωστόσο η παράλειψή του είναι ιδιαίτερα συχνή στα παιδιά των πρώτων σχολικών τάξεων. Το φαινόμενο αυτό εμφανίζεται τόσο σε παιδιά τυπικής ανάπτυξης όσο και με μεγαλύτερη συχνότητα σε παιδιά με μαθησιακές δυσκολίες, δυσλεξία ή/και ΔΕΠ-Υ. Η δυσκολία δεν σχετίζεται με αδιαφορία ή έλλειψη γνώσης, αλλά με τη φύση της γραπτής παραγωγής ως σύνθετης γνωστικής διαδικασίας.
Η γραφή και το γνωστικό φορτίο
Η γραφή απαιτεί τον ταυτόχρονο συντονισμό πολλών δεξιοτήτων: σκέψη, γλωσσική οργάνωση, ορθογραφία, γραφοκινητικό έλεγχο και αυτορρύθμιση. Η προσθήκη του τονισμού αυξάνει το γνωστικό φορτίο, ιδιαίτερα όταν οι βασικές δεξιότητες δεν έχουν αυτοματοποιηθεί. Σε αυτές τις συνθήκες, ο εγκέφαλος του παιδιού ιεραρχεί τις απαιτήσεις και συχνά «αφήνει έξω» τον τόνο.
Παράδειγμα: Ένα παιδί που προσπαθεί να γράψει τη φράση «πήγαμε εκδρομή» μπορεί να επικεντρώνεται στο πώς γράφεται η λέξη εκδρομή και στο να σχηματίσει σωστά τα γράμματα. Ο τόνος στο πήγαμε παραλείπεται, όχι επειδή δεν γνωρίζει πού μπαίνει, αλλά επειδή η προσοχή του έχει ήδη εξαντληθεί.
Τονισμός και μεταγλωσσική επίγνωση
Ο τονισμός προϋποθέτει μεταγλωσσική επίγνωση, δηλαδή την ικανότητα του παιδιού να επεξεργάζεται τη λέξη ως γλωσσική μονάδα και όχι μόνο ως νόημα. Αν και τα περισσότερα παιδιά τονίζουν σωστά τις λέξεις στον προφορικό λόγο, δυσκολεύονται να μεταφέρουν αυτή τη γνώση στη γραφή σε πραγματικό χρόνο.
Ο ρόλος της μνήμης εργασίας
Η μνήμη εργασίας είναι καθοριστική για τη διατήρηση και επεξεργασία πληροφοριών κατά τη γραφή. Όταν η μνήμη εργασίας επιβαρύνεται, ο τονισμός –ως στοιχείο τελικού ελέγχου– παραλείπεται.
Παράδειγμα: Παιδιά με ΔΕΠ-Υ συχνά ολοκληρώνουν γρήγορα τη γραφή μιας πρότασης χωρίς να επιστρέψουν για έλεγχο, με αποτέλεσμα οι τόνοι να απουσιάζουν συστηματικά.
Τονισμός και μαθησιακές δυσκολίες
Σε παιδιά με δυσλεξία, οι λέξεις συχνά ανακαλούνται ως φωνολογικά μοτίβα χωρίς πλήρη ορθογραφική αναπαράσταση, γεγονός που καθιστά τον τονισμό λιγότερο σταθερό. Ο τόνος δεν είναι αυτοματοποιημένος και απαιτεί συνειδητή προσπάθεια.
Τι μπορεί να γίνει – Πρακτικές προτάσεις
Η παρέμβαση στον τονισμό χρειάζεται να είναι ρεαλιστική και αναπτυξιακά προσαρμοσμένη:
- Διαχωρισμός φάσεων γραφής
Πρώτα ελεύθερη γραφή χωρίς έμφαση στον τονισμό και έπειτα ξεχωριστή φάση ελέγχου μόνο για τους τόνους. - Στοχευμένος έλεγχος
Ζητάμε από το παιδί να ελέγξει μόνο 2–3 λέξεις σε κάθε πρόταση. - Οπτική σήμανση
Υπογράμμιση λέξεων που χρειάζονται τόνο ή χρήση χρώματος για τον τονισμό σε αρχικό στάδιο. - Προφορικός τονισμός πριν τη γραφή
Το παιδί λέει τη λέξη δυνατά, τονίζοντας υπερβολικά τη συλλαβή (κα-ΡΑ-βι), και μετά τη γράφει. - Αποφόρτιση της γραπτής παραγωγής
Σε παιδιά με δυσκολίες, δεν διορθώνουμε ταυτόχρονα περιεχόμενο, ορθογραφία και τόνους.
Συμπέρασμα
Η δυσκολία στον ταυτόχρονο τονισμό των λέξεων είναι αναπτυξιακά αναμενόμενη και γνωστικά εξηγήσιμη. Ο τόνος δεν είναι απλώς ορθογραφική λεπτομέρεια, αλλά δεξιότητα που απαιτεί αυτοματοποίηση, μνήμη εργασίας και εκτελεστικό έλεγχο. Η κατανόηση αυτών των παραμέτρων επιτρέπει πιο αποτελεσματική και λιγότερο πιεστική εκπαιδευτική και θεραπευτική προσέγγιση.
Ενδεικτική βιβλιογραφία
- Snowling, M. J., & Hulme, C. (2012). The Science of Reading: A Handbook.
- Graham, S., & Harris, K. R. (2000). The role of self-regulation and transcription skills in writing and writing development. Educational Psychologist.
- Swanson, H. L., & Alloway, T. P. (2012). Working memory, learning, and academic achievement. APA Educational Psychology Handbook.
- Baddeley, A. D. (2000). The episodic buffer: a new component of working memory? Trends in Cognitive Sciences. (Το θεμελιώδες μοντέλο για τη μνήμη εργασίας).
- Alloway, T. P., & Alloway, R. G. (2010). Investigating the predictive roles of working memory and IQ in academic attainment. Journal of Experimental Child Psychology.
- Swanson, H. L., & Alloway, T. P. (2012). Working memory, learning, and academic achievement. APA Educational Psychology Handbook.
Ιωάννα Δημητριάδου
Ψυχολόγος-Ειδική Παιδαγωγός
Εξειδίκευση στη Δυσλεξία, στη ΔΕΠ-Υ και στις Μαθησιακές Διαταραχές, PgD
Orton-Gillingham Practitioner / Executive Functioning Coach (Dr. Erica Warren)
CBT-informed Συμβουλευτική Υποστήριξη και Ψυχοεκπαίδευση Γονέων
Μετεκπαιδευόμενη στη Γνωσιακή-Συμπεριφορική Θεραπεία (Beck Institute)
Συγγραφέας στην Upbility
Μέλος της British Psychological Society, GMBPsS, GBC