Το burnout αποτελεί ένα αναδυόμενο φαινόμενο στην εφηβεία, ιδιαίτερα σε πληθυσμούς με νευροαναπτυξιακές διαταραχές όπως η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής-Υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ) και η Δυσλεξία. Οι έφηβοι αυτοί εκτίθενται σε χρόνιο ακαδημαϊκό στρες, αυξημένες γνωστικές απαιτήσεις και επαναλαμβανόμενες εμπειρίες αποτυχίας, γεγονός που αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο συναισθηματικής εξάντλησης και αποδέσμευσης από το σχολείο.
- Εισαγωγή
Η εφηβεία χαρακτηρίζεται από αυξημένες γνωστικές, κοινωνικές και συναισθηματικές απαιτήσεις, καθώς και από εντατικοποίηση των ακαδημαϊκών προσδοκιών (Steinberg, 2017). Σε αυτό το πλαίσιο, οι έφηβοι με ΔΕΠΥ και Δυσλεξία βρίσκονται σε αυξημένο κίνδυνο ψυχικής επιβάρυνσης, καθώς το εκπαιδευτικό σύστημα συχνά δεν ανταποκρίνεται στις ιδιαίτερες ανάγκες τους (DuPaul & Stoner, 2014). Η χρόνια προσπάθεια προσαρμογής σε ένα απαιτητικό και συχνά μη υποστηρικτικό περιβάλλον μπορεί να οδηγήσει στην ανάπτυξη burnout ήδη από την εφηβική ηλικία (Salmela-Aro et al., 2009).
- Το Burnout στην Εφηβεία
Το burnout στους εφήβους ορίζεται ως ένα σύνδρομο που περιλαμβάνει:
- Συναισθηματική και γνωστική εξάντληση,
- Αποστασιοποίηση ή κυνισμό απέναντι στο σχολείο,
- Αίσθημα μειωμένης προσωπικής αποτελεσματικότητας (Maslach & Leiter, 2016).
Έρευνες δείχνουν ότι το σχολικό burnout συνδέεται με αυξημένα επίπεδα άγχους, καταθλιπτικής συμπτωματολογίας και σχολικής αποφυγής (May et al., 2015). Σε αντίθεση με το παροδικό στρες, το burnout έχει σωρευτικό και χρόνιο χαρακτήρα.
- ΔΕΠΥ, Δυσλεξία και Ευαλωτότητα στο Burnout
3.1 ΔΕΠΥ
Η ΔΕΠΥ χαρακτηρίζεται από δυσκολίες στη διατήρηση προσοχής, στην οργάνωση και στη ρύθμιση της συμπεριφοράς (APA, 2022). Οι έφηβοι με ΔΕΠΥ συχνά χρειάζονται περισσότερη γνωστική και συναισθηματική ενέργεια για να ανταποκριθούν στις σχολικές απαιτήσεις, γεγονός που οδηγεί σε χρόνια κόπωση και απογοήτευση (Barkley, 2015).
3.2 Δυσλεξία
Η δυσλεξία επηρεάζει την ακρίβεια και την ευχέρεια της ανάγνωσης και της γραφής, με αποτέλεσμα αυξημένο ακαδημαϊκό φόρτο και συχνές εμπειρίες αποτυχίας (Snowling, 2019). Η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε αρνητική αξιολόγηση σχετίζεται με χαμηλή αυτοεκτίμηση και αυξημένο σχολικό άγχος (Alexander-Passe, 2015).
3.3 Συνδυαστική Επίδραση
Όταν η ΔΕΠΥ και η Δυσλεξία συνυπάρχουν, ο κίνδυνος burnout αυξάνεται σημαντικά λόγω της ταυτόχρονης γνωστικής υπερφόρτωσης και της συναισθηματικής εξάντλησης (Willcutt et al., 2013).
- Ψυχοκοινωνικές Επιπτώσεις του Burnout
Το burnout σε εφήβους με ΔΕΠΥ και Δυσλεξία συνδέεται με:
- αυξημένα επίπεδα άγχους και κατάθλιψης (Salmela-Aro & Upadyaya, 2014),
- μείωση του κινήτρου και της σχολικής εμπλοκής,
- κοινωνική απόσυρση,
- συγκρούσεις με την οικογένεια,
- αυξημένο κίνδυνο σχολικής εγκατάλειψης.
Σημαντικό στοιχείο αποτελεί το γεγονός ότι το burnout συχνά παρερμηνεύεται ως αδιαφορία ή τεμπελιά, ενισχύοντας το αίσθημα ντροπής και αποτυχίας στους εφήβους (Eccles & Roeser, 2011).
- Παρεμβάσεις και Πρόληψη
5.1 Σχολικές Παρεμβάσεις
Οι σχολικές παρεμβάσεις στοχεύουν στη μείωση της γνωστικής κόπωσης και στην ενίσχυση της αίσθησης ικανότητας.
Παραδείγματα:
- εναλλακτικοί τρόποι αξιολόγησης (προφορικές εξετάσεις, projects),
- κατανομή εργασιών σε μικρότερα βήματα για μαθητές με ΔΕΠΥ,
- χρήση βοηθητικής τεχνολογίας για μαθητές με δυσλεξία,
- ευέλικτο ωρολόγιο πρόγραμμα (DuPaul & Stoner, 2014).
5.2 Ψυχολογικές Παρεμβάσεις
Η ψυχοθεραπεία συμβάλλει στην αναδόμηση δυσλειτουργικών πεποιθήσεων και στη ρύθμιση του άγχους.
Παραδείγματα:
- Γνωσιακή-Συμπεριφορική Θεραπεία για την αντιμετώπιση αρνητικών αυτόματων σκέψεων (Beck, 2011),
- ψυχοεκπαίδευση γύρω από τη φύση της ΔΕΠΥ, της δυσλεξίας και του burnout,
- εκπαίδευση σε δεξιότητες αυτορρύθμισης και διαχείρισης ενέργειας,
- ενίσχυση αυτοσυμπόνιας (Neff, 2011).
5.3 Οικογενειακές Παρεμβάσεις
Η οικογένεια λειτουργεί ως προστατευτικός ή επιβαρυντικός παράγοντας.
Παραδείγματα:
- ψυχοεκπαίδευση γονέων,
- αναπλαισίωση ακαδημαϊκών προσδοκιών,
- σταθερή αλλά ευέλικτη ρουτίνα στο σπίτι,
- έμφαση στη συναισθηματική υποστήριξη αντί της επίδοσης (Chronis-Tuscano et al., 2016).
- Συμπεράσματα
Το burnout σε εφήβους με ΔΕΠΥ και Δυσλεξία αποτελεί σοβαρό και συχνά υποτιμημένο φαινόμενο. Η έγκαιρη αναγνώριση και οι πολυεπίπεδες παρεμβάσεις μπορούν να προλάβουν μακροπρόθεσμες ψυχοκοινωνικές συνέπειες και να ενισχύσουν την ψυχική ανθεκτικότητα των εφήβων. Απαιτείται συνεργασία σχολείου, οικογένειας και ειδικών ψυχικής υγείας για τη δημιουργία υποστηρικτικών πλαισίων.
Βιβλιογραφία (APA 7th)
Alexander-Passe, N. (2015). Dyslexia and mental health. Jessica Kingsley.
American Psychiatric Association. (2022). DSM-5-TR.
Barkley, R. A. (2015). Attention-deficit hyperactivity disorder: A handbook for diagnosis and treatment. Guilford Press.
Beck, J. S. (2011). Cognitive behavior therapy. Guilford Press.
Chronis-Tuscano, A. et al. (2016). Family-based interventions for ADHD. Journal of Clinical Child & Adolescent Psychology, 45(5), 542–556.
DuPaul, G. J., & Stoner, G. (2014). ADHD in the schools. Guilford Press.
Maslach, C., & Leiter, M. P. (2016). Burnout. Wiley.
Neff, K. (2011). Self-compassion. HarperCollins.
Salmela-Aro, K., et al. (2009). School burnout. European Journal of Psychology of Education, 24, 33–47.
Snowling, M. J. (2019). Dyslexia. Wiley-Blackwell.
Steinberg, L. (2017). Adolescence. McGraw-Hill.
Willcutt, E. G., et al. (2013). Comorbidity of ADHD and learning disorders. Journal of Learning Disabilities, 46(1), 43–60.
Ιωάννα Δημητριάδου
Ψυχολόγος-Ειδική Παιδαγωγός
Εξειδίκευση στη Δυσλεξία, στη ΔΕΠ-Υ και στις Μαθησιακές Διαταραχές, PgD
Orton-Gillingham Practitioner / Executive Functioning Coach (Dr. Erica Warren)
CBT-informed Συμβουλευτική Υποστήριξη και Ψυχοεκπαίδευση (Beck Institute)
Συγγραφέας στην Upbility
Μέλος της British Psychological Society, GMBPsS, GBC