Ο σχολικός εκφοβισμός (bullying) αποτελεί ένα πολυπαραγοντικό κοινωνικό και ψυχολογικό φαινόμενο με σοβαρές επιπτώσεις στην ψυχική υγεία και την ακαδημαϊκή πορεία παιδιών και εφήβων. Μία από τις πρακτικές που συχνά εξετάζονται από οικογένειες και εκπαιδευτικούς είναι η αλλαγή σχολείου.
- Εισαγωγή
Ο σχολικός εκφοβισμός ορίζεται ως η επαναλαμβανόμενη, σκόπιμη επιθετική συμπεριφορά που ασκείται στο πλαίσιο μιας άνισης σχέσης δύναμης (Olweus, 1993). Μπορεί να λάβει σωματικές, λεκτικές, κοινωνικές ή διαδικτυακές μορφές (cyberbullying), επηρεάζοντας βαθιά τη συναισθηματική ανάπτυξη του παιδιού. Οι συνέπειες περιλαμβάνουν άγχος, κατάθλιψη, χαμηλή αυτοεκτίμηση, σχολική αποφυγή και αυξημένο κίνδυνο αυτοκαταστροφικών συμπεριφορών (Arseneault et al., 2010).
- Η αλλαγή σχολείου ως αντίδραση στο bullying
Η αλλαγή σχολείου συχνά επιλέγεται ως άμεση λύση, ιδίως όταν το bullying είναι έντονο και παρατεταμένο. Σε πρακτικό επίπεδο, η απομάκρυνση από το τοξικό περιβάλλον μπορεί να προσφέρει προσωρινή ανακούφιση και αίσθημα ασφάλειας (Smith et al., 2004). Ωστόσο, η στρατηγική αυτή δεν είναι ουδέτερη ψυχολογικά.
Έρευνες δείχνουν ότι η αλλαγή σχολείου, όταν γίνεται αποκλειστικά ως αντίδραση στον εκφοβισμό, ενδέχεται να ενισχύσει το αίσθημα αδυναμίας του θύματος και να καλλιεργήσει την πεποίθηση ότι το ίδιο φέρει ευθύνη για όσα υπέστη (Rigby, 2017).
- Περιορισμοί και κίνδυνοι της αλλαγής σχολείου
Η αλλαγή σχολείου δεν αντιμετωπίζει τις βασικές ψυχοκοινωνικές διεργασίες που συνοδεύουν το bullying. Το τραύμα, ο φόβος και η κοινωνική απόσυρση συχνά μεταφέρονται στο νέο σχολικό περιβάλλον (Hymel & Swearer, 2015). Επιπλέον, αν δεν υπάρξει παράλληλη ψυχολογική υποστήριξη, το παιδί μπορεί να παραμείνει ευάλωτο σε νέες εμπειρίες εκφοβισμού.
Σε επίπεδο συστήματος, η πρακτική αυτή αποτυγχάνει να διορθώσει τις δυσλειτουργίες του σχολικού πλαισίου, επιτρέποντας τη διαιώνιση της κουλτούρας ανοχής στη βία (Espelage & Hong, 2017).
- Πότε μπορεί να θεωρηθεί αναγκαία λύση
Παρά τους περιορισμούς της, η αλλαγή σχολείου μπορεί να θεωρηθεί αναγκαία σε περιπτώσεις όπου:
- υπάρχει σοβαρός κίνδυνος για τη σωματική ή ψυχική ακεραιότητα του παιδιού,
- το σχολείο αδυνατεί ή αρνείται να εφαρμόσει αποτελεσματικές παρεμβάσεις,
- το θύμα παρουσιάζει έντονα ψυχοσωματικά ή καταθλιπτικά συμπτώματα (American Academy of Pediatrics, 2018).
Σε αυτές τις περιπτώσεις, η αλλαγή σχολείου πρέπει να εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο φροντίδας και όχι να αποτελεί μοναδικό μέτρο.
- Εναλλακτικές και συμπληρωματικές παρεμβάσεις
Η διεθνής βιβλιογραφία υποστηρίζει ότι τα πιο αποτελεσματικά μοντέλα αντιμετώπισης του bullying είναι τα ολιστικά και πολυεπίπεδα, περιλαμβάνοντας:
- παρεμβάσεις σε επίπεδο σχολικής κουλτούρας,
- εκπαίδευση εκπαιδευτικών,
- ενδυνάμωση κοινωνικών δεξιοτήτων των μαθητών,
- ψυχολογική υποστήριξη θυμάτων και θυτών (Ttofi & Farrington, 2011).
- Συμπεράσματα
Η αλλαγή σχολείου δεν συνιστά από μόνη της ολοκληρωμένη λύση στον σχολικό εκφοβισμό. Αν και μπορεί να λειτουργήσει προστατευτικά σε ακραίες περιπτώσεις, δεν αντιμετωπίζει τα βαθύτερα ψυχολογικά και κοινωνικά αίτια του φαινομένου. Η αποτελεσματική διαχείριση του bullying απαιτεί συστηματική, συντονισμένη και μακροπρόθεσμη παρέμβαση, με έμφαση στην πρόληψη, την ψυχολογική υποστήριξη και την ευθύνη του εκπαιδευτικού πλαισίου.
Βιβλιογραφία
- American Academy of Pediatrics. (2018). Bullying: What Parents Can Do.
- Arseneault, L., Bowes, L., & Shakoor, S. (2010). Bullying victimization in youths and mental health problems. Psychological Medicine, 40(5), 717–729.
- Espelage, D. L., & Hong, J. S. (2017). School climate, bullying, and peer victimization. Journal of School Violence, 16(1), 1–4.
- Hymel, S., & Swearer, S. (2015). Four decades of research on school bullying. American Psychologist, 70(4), 293–299.
- Olweus, D. (1993). Bullying at school: What we know and what we can do. Oxford: Blackwell.
- Rigby, K. (2017). Bullying in schools and what to do about it. ACER Press.
- Smith, P. K., et al. (2004). Bullying and school change. Educational Psychology, 24(5), 613–628.
- Ttofi, M. M., & Farrington, D. P. (2011). Effectiveness of school-based programs to reduce bullying. Journal of Experimental Criminology, 7, 27–56.
Ιωάννα Δημητριάδου
Ψυχολόγος-Ειδική Παιδαγωγός
Εξειδίκευση στη Δυσλεξία, στη ΔΕΠ-Υ και στις Μαθησιακές Διαταραχές, PgD
Orton-Gillingham Practitioner / Executive Functioning Coach (Dr. Erica Warren)
CBT-informed Συμβουλευτική Υποστήριξη και Ψυχοεκπαίδευση Γονέων
Μετεκπαιδευόμενη στη Γνωσιακή-Συμπεριφορική Θεραπεία (Beck Institute)
Συγγραφέας στην Upbility
Μέλος της British Psychological Society, GMBPsS, GBC