Οι κιρκαδιακοί ρυθμοί αποτελούν το εσωτερικό βιολογικό σύστημα ρύθμισης του οργανισμού, το οποίο επηρεάζει τον ύπνο, την εγρήγορση, τη συγκέντρωση, τη διάθεση και τη συνολική λειτουργικότητα του ατόμου μέσα στο 24ωρο. Το «βιολογικό ρολόι» συγχρονίζεται κυρίως μέσω της εναλλαγής φωτός και σκοταδιού και ρυθμίζει την έκκριση σημαντικών ορμονών, όπως η μελατονίνη και η κορτιζόλη.
Τα τελευταία χρόνια, η επιστημονική κοινότητα εξετάζει όλο και περισσότερο τη σχέση μεταξύ κιρκαδιακής δυσρύθμισης και ΔΕΠ-Υ. Πολλά παιδιά, έφηβοι και ενήλικες με ΔΕΠ-Υ εμφανίζουν δυσκολία στην έναρξη ύπνου, έντονη βραδινή εγρήγορση και σημαντική δυσκολία πρωινής αφύπνισης. Συχνά παρατηρείται ότι το άτομο «ενεργοποιείται» αργά το βράδυ, όταν οι απαιτήσεις και τα εξωτερικά ερεθίσματα μειώνονται. Αντίθετα, το πρωί ο εγκέφαλος μοιάζει να λειτουργεί σε κατάσταση βιολογικής κόπωσης.
Η κατάσταση αυτή δεν σχετίζεται απλώς με κακές συνήθειες ύπνου ή έλλειψη ορίων. Έρευνες δείχνουν ότι σε αρκετές περιπτώσεις η έκκριση της μελατονίνης καθυστερεί, με αποτέλεσμα το άτομο να δυσκολεύεται πραγματικά να νυστάξει νωρίς. Παράλληλα, η έλλειψη ποιοτικού ύπνου επιβαρύνει περαιτέρω τη συγκέντρωση, τη μνήμη εργασίας, τη συναισθηματική ρύθμιση και τις εκτελεστικές λειτουργίες, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο δυσκολιών.
Στους εφήβους, το φαινόμενο γίνεται συχνά εντονότερο, καθώς η φυσιολογική αναπτυξιακή μετατόπιση του κιρκαδιακού ρυθμού συνδυάζεται με τις δυσκολίες της ΔΕΠ-Υ. Έτσι, συμπεριφορές όπως η πρωινή δυσκολία αφύπνισης, η κόπωση ή η μειωμένη σχολική απόδοση παρερμηνεύονται αρκετές φορές ως αδιαφορία ή έλλειψη προσπάθειας, ενώ στην πραγματικότητα εμπλέκονται σημαντικοί νευροβιολογικοί μηχανισμοί.
Η αντιμετώπιση της κιρκαδιακής δυσρύθμισης απαιτεί συνδυαστική προσέγγιση. Ιδιαίτερα βοηθητική θεωρείται η σταθερή ώρα αφύπνισης, ακόμη και τα Σαββατοκύριακα, καθώς και η έκθεση σε φυσικό φως τις πρωινές ώρες. Παράλληλα, ο περιορισμός της χρήσης οθονών πριν τον ύπνο, η μείωση καφεΐνης αργά μέσα στη μέρα και η συστηματική σωματική δραστηριότητα συμβάλλουν σημαντικά στη ρύθμιση του βιολογικού ρυθμού. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να εξεταστεί και η χορήγηση μελατονίνης, πάντοτε με ιατρική καθοδήγηση.
Η κατανόηση της σχέσης μεταξύ κιρκαδιακών ρυθμών και ΔΕΠ-Υ είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς μας βοηθά να προσεγγίζουμε τις δυσκολίες των ατόμων με μεγαλύτερη επιστημονική ακρίβεια και λιγότερες απλουστευτικές ερμηνείες. Πίσω από έναν «κουρασμένο» ή «ασυνεπή» εγκέφαλο, πολλές φορές υπάρχει ένα βιολογικό ρολόι που απλώς δυσκολεύεται να συγχρονιστεί με τις απαιτήσεις της καθημερινότητας.
Βιβλιογραφία
- Bijlenga, D. et al. (2019). The role of the circadian system in the etiology and pathophysiology of ADHD. ADHD Attention Deficit and Hyperactivity Disorders.
- Gruber, R. et al. (2023). Sleep Processes and Neurobehavioral Functioning in ADHD. Brain Sciences.
- Becker, S. P. & Langberg, J. M. (2019). Delayed Circadian Rhythm Phase and ADHD. Journal of Clinical Child & Adolescent Psychology.
Ιωάννα Δημητριάδου
Ψυχολόγος-Ειδική Παιδαγωγός
Εξειδίκευση στη Δυσλεξία, στη ΔΕΠ-Υ και στις Μαθησιακές Διαταραχές, PgD
Orton-Gillingham Practitioner / Executive Functioning Coach (Dr. Erica Warren)
CBT-Συμβουλευτική Υποστήριξη και Ψυχοεκπαίδευση παιδιών και εφήβων & Συμβουλευτική Γονέων (Beck Institute)
Συγγραφέας στην Upbility
Μέλος της British Psychological Society, GMBPsS, GBC